کشاورزی مدرن در جهان امروز به وسیله ای برای تولید بیشتر و بهینه تر محصولات غذایی تبدیل شده است. اما متاسفانه بهره وری از این روش در کشور ما هنوز با چالش های بزرگی رودررو است. در ادامه با استفاده از آمارهای جهانی (ارائه شده توسط فائو) به این مسئله بیشتر خواهیم پرداخت.

مقدمه

تولید محصولات کشاورزی در ایران به اولین سال های تمدن بشری باز می گردد. مطالعات صورت گرفته در غرب ایران نشان میدهد که انسان ها از 12000 سال پیش به منظور تامین غذای خود و دام هایشان دست به کشت محصولاتی مانند جو، نخود، عدس و گندم زدند. شیوه های باستانی برای کاشت محصولات غذایی و کشاورزی تا به امروز نیز کم و بیش ادامه دارد اما هدف و سیاست گذاری ها به سمت کشاورزی مدرن و استفاده بهتر از منابع خاکی و آبی کشور است.

عوامل متعدد آب و هوایی و اقلیمی، اقتصادی، سیاسی و … توانایی اثرگذاری بر روی کشاورزی و تولید محصولات غذایی را دارند که باید با استفاده از اطلاعات به روز و در نظر گرفتن پارامترهای موثر، سعی بر حل و فصل آنها کرد. از سویی تحریم های اقتصادی و محدود شدن راه های تجارت ایران با سایر کشورهای جهان یکی از دغده های اصلی در این حوزه هستند.

محصولات اساسی

گندم و برنج به عنوان دو ماده اصلی غذایی در ایران شناخته می شوند. در ایران، نان گندم از دیر باز به عنوان یکی از مهمترین منابع تامین کالری مورد نیاز انسان شناخته می شده است و هنوز هم نقشی اساسی را ایفا می کند. پس از گندم برنج در جایگاه دوم قرار دارد و پس از آن محصولات لبنی مانند ماست و پنیر، میوه ها، سبزیجات و آجیل نیز به عنوان منابع تامین کالری مورد استفاده قرار می گیرند.

نکته حائز اهمیت تاثیرات وضعیت اقتصادی کشور بر میزان تقاضا برای گندم و برنج است. با توجه به بالاتر بودن قیمت برنج نسبت به گندم، با افزایش درآمد و بالاتر رفتن سطح رفاه زندگی مردم، میزان تقاضا برای برنج بالاتر رفته و از میزان تقاضا برای گندم کاسته می شود.

همچنین گوشت و موجودات زنده نیز نقش پررنگی در سفره غذای ایرانیان دارند و در سال های اخیر شاهد رشد تقاضا برای آن بوده ایم در اشکال زیر میزان تولید و تقاضا برای گندم، برنج و گوشت را در سال های مختلف می توان مشاهده کرد.

گندم

برنج

گوشت

یکی از نکات مهم در رابطه با کشاورزی در ایران، سنتی بودن بخش قابل توجهی از آن است. این شیوه کشاورزی علاوه بر کاهش میزان تولید باعث ایجاد خساراتی در محیط زیست خصوصا منابع آب زیرزمینی شده است. یکی از راه های مفید و شاید بهترین آنها برای برون رفت از این مشکل مدرنیزاسیون کشاورزی در کشور است. در ادامه به تعریف انواع کشاورزی خواهیم پرداخت:

کشاورزی سنتی

شاید مهمترین تفاوت بین این دسته بندی ها مربوط به شیوه ای است که کشاورزان خود و نقششان را می بینند. به عنوان مثال کشاورزان سنتی منابع موجود مانند زمین، خاک و بذر را برای تولید و پرورش آنچه که طبیعت اجازه می دهد به کار می برند. در این روش از فرآیندهای متعارفی برای انتخاب زمین، نوع بذر، نحوه کاشت و محافظت در برابر گیاهان و حیوانات استفاده می شود. میزان تولید در چنین سیستم هایی در وهله اول به خاصلخیزی خاک و شرایط آب و هوایی بستگی دارد. در این روش میزان بهره وری یا ثابت است و یا از رشد کمی برخوردار است.

کشاورزی مدرن

کشاورزی مدرن رویکردی در حال تحول در نوآوری های کشاورزی و شیوه های کشاورزی است که به کشاورزان کمک می کند تا بهره وری تولید را افزایش داده و میزان مصرف منابع طبیعی مانند آب، خاک، انرژی و … را کاهش دهند. کشاورزی مدرن حاصل پیشرفت مداوم در ابزارها و داده های دیجیتال و همچنین همکاری کشاورزان و محققان در بخش های دولتی و خصوصی است.

به عبارتی کشاورزی مدرن یعنی کشاورزی با استفاده از فنون و فن آوری های جدید که باعث بالارفتن بهره وری و تولید محصولات غذایی خواهد شد . به عنوان مثال در اوایل قرن بیستم استفاده از کود های نیتروژن دار و فسفاته و سموم دفع آفات، انقلابی سبز را در تولید موادی مانند گندم، ذرت، برنج و غیره رقم زد. یا در گذشته کشاورزان برای شخم زمین از گاوآهن استفاده می کردند، اما در حال حاضر از تجهیزات چند منظوره برای این کار بهره می برند. در این سیستم، کشاورزان عقیده دارند که نقش محوری تری را در تولید و بهره وری ایفا می کنند.

چالش ها و ملزومات کشاورزی مدرن در ایران

علی رغم نقش مهمی که کشاورزی در اقتصاد ایران ایفا می کند، متاسفانه تلاش ها برای نوین کردن روش های کاشت و بهره برداری محصولات همچنان ضعیف و ناکافی هستند. به عنوان مثال تولید گندم که به عنوان یکی از اساسی ترین مواد غذایی مورد استفاده ایرانیان شناخته می شود در سال های اخیر شاهد نوسانات زیادی بوده است.

مقدار تولید

هر ساله خبرهایی در مورد خود کفایی و یا نیاز به واردات گندم شنیده می شود که نشان از وجود نوسان در میزان تولید داخل کشور دارد. یکی از دلایل عمده این نوسان این است که اغلب کشاورزان با استفاده از روش های سنتی اقدام به کشت می کنند و از این رو تغییرات آب و هوایی و محیطی اثر زیادی را بر روی میزان تولید می گذارند و پیش بینی میزان تولید را عملا غیر ممکن می سازند. مدرنیزاسیون و به کار بردن روش های نوین کشاورزی می توانند تا حدودی این مساله را کنترل کنند و در وهله اول به تثبیت مقدار تولید و سپس افزایش آن بیفزایند.

مصرف آب

یکی دیگر از مشکلاتی که امروزه کشاورزی سنتی برای ما به وجود آورده است، در زمینه آب و منابع اب شیرین است. بر اساس آمارها در حدود 70% از آب شیرین کشور در حوزه کشاورزی مصرف می شود که مقدار زیادی از آن هدر می رود. یقینا بهره گیری از روش های مدرن می توانند میزان آب مصرفی در این حوزه را تا میزان قابل قبولی کاهش دهند. بخشی از وجود تنش آبی در سراسر کشور و نارضایتی برخی کشاورزان در خصوص منابع آبی را می توان نتیجه بی توجهی به میزان و نحوه مصرف آب دانست.

عرضه محصول

کشاورزی مدرن صرفا به تولید مربوط نمی شود و علاوه بر آن در زمینه یافتن مشتری و نحوه ارائه محصول و بازاریابی نیز ورود می کند. یکی از مثال های واضح در این مورد زعفران است. ایران در دنیا به عنوان بزرگترین تولید کننده و صادر کننده زعفران شناخته می شود و در رده دوم اسپانیا قرار دارد  و این در حالی است که اسپانیا بزرگترین وارد کننده زعفران از ایران نیز به شمار می رود. همین نکته نشان می دهد که عدم ارتباطات تجاری مناسب و گسترش ندادن صادرات این محصول به کشورهای دیگر، باعث به وجود آمدن غولی خودساخته خواهد شد که می تواند بازار را با خرید و صادرات دوباره محصول تولیدی ما، در دست گرفته و از آن سود آوری داشته باشد.

یکی از اقدامات جدید در این زمینه همکاری جهاد کشاورزی با فائو در طرحی تحت عنوان “کنترل اصالت غذایی و مدیریت زنجیره تامین غذا برای دستیابی موفقیت آمیز به اهداف توسعه پایدار” است که با هدف اطمینان از اصالت و کیفیت زغفران انجام می شود. انجام اینچنین همکاریهایی و گسترش روابط و مراودات جهانی عامل مهمی در ورود به بازاهای جهانی خواهد بود. منبع

آموزش

آموزش کشاورزان و تولیدکنندگان در حال حاضر بزرگترین چالش موجود در کشور است. علی رغم تلاش هایی که وزارت کشاورزی در این زمینه انجام داده است، هنوز هم بخش کثیری از کشاورزان ما اطلاعات و امکانات لازم را برای تغییر سبک کشت، برداشت و فروش محصول خود ندارند. البته نداشتن اقتصاد کاملا آزاد و مراودات مالی محدود با سایر کشورها نیز یکی از عوامل مشکل زا در راه تولید شده است. قطعا داشتن اطلاعات در مورد بازارهای جهانی و تغییرات احتمالی بازار در آینده، می توانند در بهینه سازی میزان تولید محصولات غذایی کمک بسزایی کنند.

یکی از سازمان هایی که هر ساله اطلاعات مفیدی را در این زمینه ارائه می دهد سازمان خواربار و کشاورزی بین الملل (فائو) است. در ادامه به بخشی از گزارش این سازمان در مورد بازار محصولات غذایی در سال 2018 میلادی پرداخته ایم. این اطلاعات تنها بخشی از گزارش مفصل فائو در باره چشم انداز محصولات غذایی در 10 سال آینده است.